BALO SALONUNDA CUMHURİYET
Ankara'da serin bir sonbahar akşamı… Yıl 1925.
Balo Salonunun kapısı açılıyor. İçeriden yükselen müzik, kristal avizelerin altında ışıldayan masalar, özenle hazırlanmış ikramlar… Şık elbiseler, smokinler, birbirine uzatılan eller, hafif tebessümler ve yeni bir ülkenin henüz taptaze olan heyecanı…
Cumhuriyet henüz iki yaşında.
O gece salona girenler aslında sadece bir baloya katılmıyor. Belki farkında olarak, belki de olmayarak, yepyeni bir hayatın provasını yapıyorlar. Alışılmışın dışına çıkıyor, yıllardır kapalı duran bir kapıdan başka bir dünyaya adım atıyorlar.
Aslında Cumhuriyet’in ilk yıllarında hayal edilen balo buydu.
Ancak ilk Cumhuriyet Balolarında kadın sayısının azlığı, erken Cumhuriyet döneminde kadının sosyal hayata katılımının önündeki toplumsal direnci ve çekingenliği gösteren tarihi bir dönüm noktası olmuştu.
Ankara’da ilk Cumhuriyet Balolarından birinde salonda modern bir eğlence planlanmış olsa da toplumsal alışkanlıklar henüz kırılmadığı için hiçbir davetli eşini baloya getirmemişti. Erkek erkeğe kalınan salonda kadın katılımı olmadığı için bu ilk davet maalesef fiyaskoyla sonuçlanır.
Bu başarısız denemenin ardından Mustafa Kemal Atatürk, bizzat kendisi öncülük ederek yeni bir balo organize eder ve konukları buraya trenle götürür. Ancak toplumsal çekingenlik devam ettiği için koca trende sadece dört kadın vardır:
- Yakup Kadri Karaosmanoğlu’nun eşi Leman Hanım
- Falih Rıfkı Atay’ın eşi Şefika Hanım
- Ruşen Eşref Ünaydın’ın eşi Saliha Hanım
- Şevket Süreyya Aydemir’in eşi Leman Hanım
Yolculuk esnasında Atatürk, kadın davetlilerin bulunduğu kompartımana gelerek onlarla sohbet eder. Gelen kadın sayısının azlığından rahatsız olana Yakup Kadri Karaosmanoğlu’nun eşi Leman Hanım, şu soruyu sorar:
“Paşam, bu inkılabın kurbanları biz miyiz? Hani yaver beylerin, mebus beylerin, vekil beylerin eşleri?”
Bir tarafta yeni bir toplum yaratmaya çalışan bir lider, diğer tarafta bu değişimin yükünü omuzlarında hisseden birkaç cesur kadın…
Atatürk, Leman Hanım’ın sitemini gülümseyerek karşılar ve hak verir.
Çünkü mesele yalnızca bir baloya katılmak değildi. Mesele, kadının toplumdaki yeriydi. Kadının erkeğin birkaç adım arkasında değil, onunla yan yana yürümesiydi.
Nitekim ilerleyen saatlerde ve sonraki balolarda Atatürk, subaylara, milletvekillerine ve bürokratlara eşlerini sosyal hayata dahil etmeleri konusunda kesin telkinlerde bulunur. Erkeklerin eşlerini geride tutma alışkanlıklarını kırmak için bizzat kendisi kadınları dansa davet ederek topluma nezaket ve modernleşme dersi verir. Kısa sürede bu çekingenlik kırılır. Kadınlar ve erkekler Cumhuriyet Balolarında eşit bireyler olarak bir arada yer almaya başlar.
Mustafa Kemal Atatürk’ün Cumhuriyet’in ilanından sonraki uygulamaları ve konuşmalarına bakıldığında onun her kesimi kucaklayan hem modern hem de halkın doğrudan katıldığı coşkulu kutlamaları hayal ediyordu.
Atatürk, 1933 yılında okuduğu ünlü 10. Yıl Nutku’nda bugünü “En büyük bayramdır” diyerek tanımlamıştır. Onun için bu bayram sadece devletin resmî törenlerle kutladığı bürokratik bir gün değil, egemenliği eline alan halkın kendi zaferini kutlamasıydı. Bu yüzden stadyumlardaki geçit törenleri, hipodrom etkinlikleri ve sokaklardaki fener alayları onun döneminde zirveye ulaşmıştır. Halkın coşkuyla meydanları doldurmasını büyük bir gururla izlemiştir. Ankara, İstanbul başta olmak üzere bizzat Cumhuriyet Baloları düzenletmiş ve bu balolara katılmıştır.
Elbette Cumhuriyet balolarını yalnızca dans edilen, yemek yenilen, şık kıyafetlerin giyildiği geceler olarak görmek büyük eksiklik olur.
O balolar aynı zamanda yeni Türkiye’nin dünyaya verdiği bir mesajdı.
Cumhuriyet, sadece yönetim biçiminin değişmesi değildi. Kadının görünür olması, sosyal hayata katılması, insanların bir araya gelmesi, sanatla, müzikle ve kültürle buluşmasıydı.
Peki ya bugün?
Aradan bir asırdan fazla zaman geçti.
Cumhuriyet kutlamalarına baktığımda bazen başka bir şeyi düşünüyorum.
Acaba biz kutlamaların biçimine çok alıştık da sanki ruhunu mu biraz unuttuk?
Resmî törenler yapılıyor, çelenkler sunuluyor, konuşmalar gerçekleştiriliyor. Akşam olduğunda konserler düzenleniyor, meydanlar bayraklarla donatılıyor.
Bunların hepsi güzel, hepsi kıymetli.
Ama Cumhuriyet Bayramı'nı yalnızca bir tören programına, protokol sıralamasına ya da birkaç saatlik konser organizasyonuna sığdırmamalıyız.
Neden şehirlerimizde Cumhuriyet baloları düzenlenmesin?
Neden gençlerimiz zeybeği oynarken valsi ve tangoyu da öğrenmesin?
Neden meydanlarımızda müzik, dans, tiyatro ve sanat iç içe olmasın?
Neden Cumhuriyet sofralarında farklı kuşaklar bir araya gelmesin?
Üstelik bunları yalnızca belirli bir kesimin katılabildiği özel davetler olarak değil, herkesin kendine yer bulduğu kutlamalar olarak hayal ediyorum.
Bir meydanda halk dansları, başka bir salonda Cumhuriyet balosu, sokaklarda çocuk koroları, parklarda açık hava konserleri…
Kimi smokinini giyer, kimi günlük kıyafetiyle gelir. Kimi dans eder, kimi yalnızca müziği dinler. Ama herkes o bayramın bir parçası olur.
Belki de 1920'li yılların o ilk balolarından bugüne taşımamız gereken en güzel düşünce budur.
O gün kapısından içeri girmeye çekinilen salonlar vardı. Bugün ise kapılarını herkese açmamız gereken bir kutlama kültürü var.
Çünkü Cumhuriyet, herkesin kendi hayatıyla içinde yer bulabildiği ortak bir değerdir.
Cumhuriyet Bayramı kutlu olsun.
